تفکر نقادانه (Critical Thinking)

اگر چه اصطلاح تفکر نقادانه یا Critical Thinking حدود طی سه تا پنج دههی اخیر به صورت گسترده وارد ادبیات عمومی و نیز ادبیات مهارتی جهان شده است، اما ریشه های توجه به نقد و نقادی را میتوان در هزارههای گذشتهی فرهنگ جهان نیز جستجو کرد.

متفکران بزرگ تاریخ هزاران سال است که به تفکر فکر کردهاند.

اینکه تعریف تفکر چیست و چه خطاهایی میتواند در تفکر وجود داشته باشد.

اینکه استدلالها چه زمانی بر اساس منطق هستند و چه زمانی، سفسطهاند و قرار است منافع فرد استدلال کننده را تأمین کنند؟

حتی گاه به این مسئله فکر کردهاند که ما تا چه حد میتوانیم در مورد فکر کردن خودمان فکر کنیم؟ آیا واقعاً میتوانیم تمام خطاها و اشتباهات سیستم فکری خود را درک و تحلیل کنیم؟

درس تفکر نقادانه یا Critical Thinking میکوشد به پرورش توانمندی فکر کردن کمک کند.

در میان محورهای آموزشی متمم، مهارت تفکر و تحلیل گری از جمله محورهای کلیدی محسوب میشود.

در گذشته، بحثهای تحلیل گری و مهارتهای تحلیلی عموماً مورد توجه گروههای خاصی مانند مدیران ارشدو مشاوران مدیریت قرار میگرفت.

اما شرایط امروزی زندگی ما به گونهای است که میتوان گفت تفکر نقادانه از پیشنیازهای رشد، موفقیت، رقابت و بقاء محسوب میشود.

برخی از کاربردهای تفکر نقادانه به شرح زیر است:

• چگونه سوالات بهتری بپرسیم و پاسخهای بهتری مطرح کنیم.
• چگونه مستدلتر و عمیقتر فکر کنیم، حرف بزنیم و بنویسیم؟
• چگونه شباهتها و تفاوت بین ایدهها و حرفها و تحلیلهای مختلف را ببینیم و ارزیابی کنیم؟
• چگونه میزان محکم بودن و نیز خطاهای احتمالی استدلالهای مختلف را ارزیابی کنیم؟
• چگونه مسائل و مشکلات را به شکل نظاممند و سیستماتیک تعریف و تحلیل کنیم؟
• در میان انبوه رسانههایی که امروزه – تقریباً بدون استثناء – منافع و بقای خود را در اولویت قرار میدهند، چگونه میتوانیم اطلاعاتی مفید، ارزشمند و با حداقل سوگیری به دست بیاوریم؟
• چگونه دانستهها و باورها و شناختمان از جهان را پالایش کنیم و از تعصب و تنگ نظری و پیشداوری فاصله بگیریم؟
• چگونه شفافتر فکر کنیم و حرفها و نظرها و استدلالهایمان را به شیوهای شفافتر و متقاعدکنندهتر به دیگران منتقل کنیم؟
• چگونه از نگاه فردی دیگر و با چارچوب نگرشی متفاوت، به مسائل نگاه کنیم تا از این طریق، گفتگو و تعامل ما با دیگران سادهتر و سازندهتر باشد؟
• چگونه به دیگران کمک کنیم تا مسائل و مشکلات خود و سازمانشان را بهتر و شفافتر ببینند و درک کنند؟

تفکر نقادانه و نیاز به تفکر نقادانه، بحث جدیدی نیست.

آلوده بودن ما انسانها به پیش فرضها و پیشداوریها و سوگیریهای جدی ما در مشاهده و تحلیل محیط هم جدید نیست.

پس چرا تاکید میشود که تفکر نقادانه نیاز جدی دوران جدید است؟ یا سازمانهایی مثل سازمان بهداشت جهانی، وقتی از مهارتهای زندگی (Life Skills) صحبت میکنند، تفکر نقادانه را در فهرستمهارتهای کلیدی زندگی قرار میدهند؟(+)

دوران جدید، چالشهای جدیدی را با خود به همراه داشته که در گذشته تا این حد پررنگ نبودهاند. از جمله این تغییرات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

• تغییرات سریع محیطی
• توسعهی پیچیدهی اقتصاد و کسب و کار
• جابجایی غیرمتمرکز اطلاعات
• کاهش نقش خانواده و نهادهای رسمی در آموزش
• عقب ماندن ساختارهای رسمی از اکوسیستم اقتصادی

در گذشته، پدر و مادرهای ما، چارچوبها و اصول و قواعدی را که برای رشد و پیشرفت و موفقیت از پدرها و مادرهایشان آموخته بودند، به ما منتقل میکردند.

دنیا هم آنقدر تغییر نمیکرد. لااقل بخشی از حرفها و شیوهی نگرش آنها قابل استفاده بود.

اما نسل امروز، در دانشگاه خود رشتههای تحصیلی زیادی را میبیند که در زمان بازنشستگیاش وجود نخواهد داشت.

در دانشگاه کتابهای درسی زیادی را میبیند که حتی اگر به تازگی منتشر شده باشند، باز هم از آنچه در جامعه میگذرد فرسنگها عقب هستند.

پس به نظر میرسد که ما، بیش از اینکه بخواهیم از تجربههای دیگران و حاصل تفکرات دیگران استفاده کنیم، لازم است شیوهی درست تجربه کردن و شیوهی صحیح فکر کردن را بیاموزیم.

این تغییرات سریع محیطی را در همهی جنبههای زندگی میتوان مشاهده کرد.

اگر قبلاً اخبارهای رسمی و روزنامهها و سایتهای خبری، منبع اصلی خبرهای دست اول بودند، حالا به گردآوری و پالایش خبرها در شبکه های اجتماعی و بازنشر آنها مشغول هستند.

شبکه های اجتماعی و ابزارهای دیجیتال، بسترهایی پراکنده و غیرمتمرکز اما سریع و قوی برای انتقال اطلاعات هستند که با وجود خطای زیاد و اعتبار پایین، به علت سرعت بالا و در دسترس بودن و نبودن کنترل متمرکز، اعتماد قابل توجهی جلب کردهاند.

امروز اصطلاحاتی مانند گفته میشود یا شنیدهها حاکی از آن است که و یا بر اساس اخبار منتشر شده در شبکه های اجتماعی زیاد تکرار میشوند.

این اصطلاحات، یک ساختار مشخص دارند: همه جملات با فعل مجهول و بدون فاعل ساخته شدهاند.

خبر وجود دارد. اما منبع خبر وجود ندارد.

اطلاعات وجود دارد. اما استناد – لااقل به شیوهی گذشته – وجود ندارد.

پس به نظر میرسد وظیفهی ارزیابی صحت و سقم اطلاعات و اخبار هم به تدریج به خود ما واگذار میشود.

بگذریم از اینکه محیطها و فضاهای پیچیدهای برای کسب و کار به وجود میآیند که قبل از اینکه نهادهای نظارتی و قانون گذاری بخواهند وجود آنها را به صورت کامل و جامع درک کنند و بشناسند و در مقابل آنها موضع بگیرند و یا برایشان چارچوب فعالیت و قوانین نظارتی تعریف کنند، آنها رشد میکنند. به بلوغ میرسند. اثر خود را بر جوامع میگذارند و افول میکنند و جای خود را به نسل بعدی سیستمها و پلتفورمها و کسب و کارها میدهند.

اگر در گذشته، قانون و قراردادهای اجتماعی، شکلی از امنیت ذهنی را برایمان ایجاد میکرد، امروز میدانیم که در تشخیص بسیاری از درستها و نادرستها و مفید و مضرها و بایدها و نبایدها، تنها هستیم و نمیتوانیم صبر کنیم تا ساختارهای سنتی و بوروکراتیک، به مرحلهی بررسی و پاسخگویی به نیازهای تحلیلی ما برسند.

اگر چه به نظر میرسد که تفکر نقادانه برای همهی ما ضروری است، اما نمیتوان انتظار داشت که همه، برای یادگیری آن، وقت و حوصله و انرژی و انگیزهی کافی داشته باشند.

درست مانند مطالعه، که همه بر اهمیت آن تاکید میکنند، اما به ندرت آن را به بخش ثابتی از برنامهی روزمرهی خود تبدیل میکنند.

بنابراین، اجازه بدهید کمی واقع گرا باشیم و پیشنهاد مطالعهی درس تفکر نقادانه را به موارد زیر محدود کنیم:

• اگر دوست دارید در متمم، نظرات و تحلیلها و کامنتهای حرفهای و علمی و دقیق داشته باشید و پایهی استدلالی حرفهایتان محکم باشد، این درس میتواند به شما کمک کند. اگر بخواهیم به شکل دیگری بگوییم، فضای تمرینها و کامنتهای متمم، یکی از بهترین زمینهای بازی برای تمرین به کارگیری تفکر نقادانه است.
• اگر اهل مطالعه هستید، اما علاقه ندارید صرفاً به حفظ کردن حرفها و نظرات دیگران بپردازید و دوست دارید که حرفهای دیگران را تجزیه و تحلیل و ترکیب کنید و خودتان هم، نگرش و تجربهتان را به آن بیفزایید، باز هم این درس میتواند بسیار مفید باشد.
• اگر علاقمند هستید که به عنوان یک تحلیل گر شناخته شوید، چارهای ندارید جز اینکه برای بحث تفکر نقادانه وقت بگذارید.
• اگر میخواهید به یک مشاور خوب، دقیق و اثرگذار تبدیل شوید، باز هم مسیر شما از توسعهی مهارت تفکر نقادانه میگذرد.
• اگر قصد دارید مقالات علمی و اجتماعی و تحلیلی بنویسید، بیشک با تکیه بر اصول تفکر نقادانه، مقالات شما خواندنیتر و قابل اتکاتر خواهد بود.

متمم به صورت رسمی دو درس را به عنوان پیشنیاز درس تفکر نقادانه در نظر گرفته است:

به عبارتی، تنها دوستانی که پروژهی دو درس فوق را تحویل دادهاند و پروژهی آنها توسط ارزیابان متمم پذیرفته شده است، میتوانند از درس تفکر نقادانه استفاده کنند.

اگر چه ما تحویل پروژهی درس تفکر سیستمی را به عنوان پیشنیاز قطعی مطرح نکردهایم، اما مطمئن هستیم که بدون تسلط بر مفاهیم آن درس، درک بحثهای تفکر نقادانه ساده نخواهد بود.

مانند سایر درسهای متمم، ما کتابها و منابع متعددی را در این درس مورد استفاده قرار میدهیم و در هر جا، بسته به موضوع به منبع مورد استفاده اشاره میکنیم.

اما چند منبع هستند که در بحث ما کلیدی محسوب میشوند و به نوعی زیربنای اصلی درس را شکل میدهند:

۱- Dialogue: The art of thinking together (William Isaacs)

2- Think Smarter (Michael Kallett)

3- The five elements of effective thinking (Ed. Burger)

4- Thinking Skills (John Butterworth) – PDF version of sample chapter

5- Asking the right questions (راهنمای تفکر نقادانه)

motamem.org منبع